سیمای هویت دینی در جامعه ؛ از نماد ها تا باور ها
38 بازدید
تاریخ ارائه : 7/13/2014 12:21:00 AM
موضوع: اخلاق و عرفان

گروه جامعه- محبوبه علی پور: چند روز است خانه «آقاجون» مراسم عزاداری محرم است. هر روز «محسن» پنج ساله با پدرش به این مراسم می رود. یک روز، مادر قبل از رفتن، لیوان شیری را به محسن می دهد. محسن نگاهی می کند و می گوید: من امروز شیر نمی خورم. عاشوراست... حضرت علی اصغر(ع) عاشورا شیر نخورد. دیشب خونه آقا جون، حاج آقای روحانی می گفت علی اصغر(ع) خیلی تشنگی کشیده و آخرش هم روی دست امام حسین(ع) در حالی که از تشنگی لبهاش ترک خورده بود شهید شد.
محرم، عاشورا، روضه خوانی این ها سرفصلهای مهمی هستند که می توانند، در غنای هویت ما مؤثر باشند.حجة الاسلام یحیی جهانگیری سهروردی با تاکید بر همین مقوله می گوید: به طور کلی هویت، همان شناسه و معرفه یک شخص است که به دو صورت هویت فردی واجتماعی مشاهده می شود. از این رو معتقدم هیچ انسانی بی هویت تلقی نمی شود. هرچند برخی نظریه پردازان معاصر معتقدند که جهان از بحران بی هویتی رنج می برد.
اما همین بی هویتی نیز در خود هویتی دارد. چنانکه در فضای مجازی نیز افراد برای خود دارای هویت و به قول دیگر «آی. دی» هستند. وی می افزاید: هر فرد دارای چندین وجه هویتی است اما از عرصه های برجسته هویتی بشر که شناسه و معرف اوست، هویت دینی می باشد. این هویت در دو عرصه هویت دینی فردی و هویت دینی جامعه قابل تامل است. چنانکه گاه افرادی دارای شاخصه های دینی شمرده می شوند و گاه نیز جامعه ای به لحاظ دینی بررسی می شود.
چنانکه جامعه آمیشهای آمریکایی به عنوان جامعه دینی که مخالف مدرنیزم است شناخته می شوند.


* دین یک پدیده فطری است
حجة الاسلام علی اکبر مظاهری نیز با اشاره بر نقش هویت دینی معتقد است: دین یک پدیده فطری است که از بدو تولد همراه با انسان است و در واقع از سوی خدا در وجود انسان نهادینه شده است. در واقع همه انسان ها به طور فطری خداجو و دین گرا هستند.
البته گاه دین خواهی و پایبندی به این مفاهیم به طور عینی مشهود است و گاه از سرغفلت، پنهان مانده و زیر خار و خاشاکهایی مستتر شده است، اما در اصل وجود بشر وجود دارد و گاه که فرصت ظهور و بروز می یابد، جلوه می کند.


* آثار هویت دینی 
دین وهویت دینی جزء جدایی ناپذیر زندگی بشری است. چنانکه بنیامین راش -روانپزشک آمریکایی- بر این باور است که؛ «دین، آن قدر برای پرورش و سلامت روح آدمی اهمیت دارد که هوا برای تنفس» اما پرسش اینجاست که ثمرات هویت دینی برای جامعه چیست؟ 
حجة الاسلام جهانگیری سهروردی با تاکید بر اینکه، هویت دینی می تواند تاثیری بر حیات فردی و اجتماعی ما داشته باشد، می گوید: با سفر به جوامع غربی می توان دریافت که این جوامع به نیهیلیسم و پوچ گرایی کشیده شده است. جنانکه مرحوم علامه جعفری در یکی از سخنرانی هایشان می گفتند: «با دانشمندی برخورد کردم که می گفت: حالا که بشر به هیچ رسیده است دوست دارم دنیا پر از زرادخانه های اتمی شده و نابود شود.» زیرا بنا بر باور وی بشر به اینجا رسیده است. در حالیکه در یک جامعه با بن مایه هویت دینی، فرد، قادر به پاسخگویی و یافتن پرسشهای بنیادین خود نظیر اینکه «از کجا آمده ام؟ به کجا می روم، آیا این دنیا پایان راه است یا من در جهان دیگر سقوط و اوجی خواهم داشت؟» خواهد بود و از پوچ گرایی رها می شود. زیرا همه این مسیر را دین برای ما ترسیم کرده و پاسخ گفته است. اما در جوامع ماتریالیستی چنین نیست. زیرا هیچگاه به این پرسش ها نمی رسند و اگر هم برسند دچار بن بست و سرگردانی می شوند. ازهمین رو؛ با نگاهی به حماسه امام حسین(ع) می توان دید که یارانشان در سایه هویت دینی به درک راستینی از پرسشهای زیربنایی رسیده اند چنانکه در مقابل آن همه دشواری، بازهم با نشاط و پویا هستند. اما در مقابل، دشمنان سرگردان و مشوش بودند. در واقع هویت دینی به افراد و جامعه پویایی و نشاط می بخشد چنانکه شاهدیم آموزه والای مهدویت نیز چنین خاصیتی داشته است. به طوری که در سالهای دفاع مقدس، شاهد تاثیر نام مبارک امام زمان(عج) در نشاط و پویایی رزمندگان بودیم.

* در جامعه دینی، همه مسؤولند
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه با اشاره به تاثیر دیگر هویت دینی می گوید: دیگر ارزش هویت دینی این است که جامعه را اخلاق گرا و تکلیف محور بار می آورد. اما در غرب همیشه از حق بشر می گویند و از تکلیفش حرفی نمی زنند. البته در حالی این نظام، از حق بشر دم می زند که در زیر لفافه آن دشوار ترین تکالیف را به بشر تحمیل می کند. اما اسلام معتقد است هر که حق بیشتری دارد در مقابل تکلیف بیشتری دارد. اینگونه، افراد در برابر یکدیگر و جامعه خود مسؤول هستند. از این رو گفته می شود؛ اگر تو شب را با غفلت از همسایه مسلمانت سپری کنی، مسلمان نیستی. به تعبیر دیگر این بشر را «تکلیف محور» رشد می دهد و تاکید می کند؛ تو همیشه مسؤولی؛ «کلکم راع و کلکم مسؤول». 
درواقع این بشرِ مسؤول، همواره دغدغه دیگران را دارد. حال آنکه یکی از شاخصه های عرفانهای کاذب که غرب امروز، وارد محیطهای دینی کرده این است که این عرفان ها مخدرند و هویت تکلیف گرای دینی بشر را به چالش می کشند. چنانکه توصیه می کنند برای رسیدن به خدا باید از هرگونه دغدغه فکری نسبت به دیگران خودتان را رها کنید. وقتی بشر به این وادی پا گذاشت دیگر دغدغه ای نخواهد داشت و تکلیف گرا نخواهد بود. این در حالی است که در خود غرب بر تکلیف گرایی تاکید دارند. چنانکه در پژوهشی از کارفرما ها پرسیده بودند در استخدام نیروهای خود، افراد دیندار اولویت دارند یا غیر دیندار ها که آنها بر نیروی کار دیندار تاکید داشتند. زیرا این فرد تعهد دارد. 
جهانگیری سهروردی همچنین می گوید: هویت دینی به زندگی معنا می دهد. اینگونه، جامعه دینی اگر دچار بلا و مشکلی شود، می شود آن را از سوی خدا دانسته و خود را مشوش وبی پناه نمی بیند. چنانکه در فرازهای آخرین زیارت عاشورا می خوانیم؛ خدایا به آن مصیبتهایی که بر امام حسین(ع) و یاران وی رفته خدا را شکر می کنم. زیرا بنابر نگرش دینی، افراد با بصیرت و آگاهی ورای حادثه را می بینند.

* بیم و امید با هم 
با توجه به آنچه گفته شد، این پرسش مطرح می شود که؛ وضعیت جامعه امروز ما به لحاظ «هویت دینی» چگونه است؟ 
حجة الاسلام مظاهری، پژوهشگر در مسایل دینی و خانواده می گوید: جامعه ما هنوز هم با هویت راستین دینی فاصله دارد. از این رو همه به ویژه متولیان فرهنگی باید در این زمینه فعالیت جدی کنند. ما امروز می توانیم شعار دهیم و بگوییم جوانان ما با نسلهای قبل متفاوتند. متدین تر هستند. اما گاه شواهد به گونه دیگری است. اگر ما خشنود از حضور جوانان در مراسم مذهبی نظیر اعتکاف هستیم باید بررسی شود که این جوانان چند درصد جمعیت جوان ماهستند؟ 
بنابراین در کنار بشارت به جامعه و جوانان در زمینه دینی، باید نسبت به کاستی ها نیز هشدار داد و آن ها را جدی گرفت. چنانکه حضرت علی(ع) می فرماید: کسی که تو رابیم می دهد همانند کسی است که به تو بشارت می دهد. یعنی با توصیه به هشدار ها می توان باعث رسیدن به موفقیت و سلامت شد که حاصل آن بشارت است. پس باید به هشدار ها نیز توجه کرد. 
وی با اشاره به اینکه مهم ترین کاستی همه ما در بروز «هویت دینی» در جامعه این است که خیلی از اعمال و حرکتهای ما خدایی نیست می گوید: ما سرگردانیم چون خدا در زندگی و باور ما گم شده است. از این رو باید در دو زمینه فعالیت کنیم، نخست مسؤولان و متولیان با تدبیر، برنامه ریزی کنند و سپس فعالیتهای مناسبی برای مردم داشته باشیم نه آنکه در مجالس ونشست ها با بی تدبیری و ناآگاهی جوانان را از دین دور کنیم.

* خانه هایی به رنگ خدا
اما خانواده، چگونه می تواند باعث آموزش و تقویت «هویت دینی» شود؟ 
حجة الاسلامجهانگیری سهروردی در پاسخ می گوید: هویت دینی را می توان در جلوه های مختلف همانند علم ها و بیرق ها و مراسم دید بنابراین اگر می خواهیم فرزندانمان بااین مفاهیم رشد کنند باید به درستی فرزندان را با این نماد ها و شعائر آشنا کنیم چرا که دنیای کودکی دنیای تجسم و تصویرسازی است. باید تصاویری از این شعائر در ذهن بچه ها بسازیم. بیشتر ما هم مفاهیم عاشورایی را در کودکی از کتاب ها ومنبر ها یاد نگرفتیم بلکه از مراسم های تعزیه خوانی آموختیم. 
بنابراین در اولین گام باید فرزندان را با این قالبهای نمادین آشنا کرد. اما باید توجه داشت، در ادامه، مسیر تربیت دینی، از این نماد ها می گذرد و باید ورای آن و فلسفه واقعی آن و مفاهیم والای آن را به فرزندان معرفی کنیم. زیرا اگر او این نماد ها را ببیند ولی فلسفه ذاتی آن ها را نشناسد در عمل؛ همین نماد ها، مفاهیم خشک و توخالی شده و باعث دین گریزی می شود. همچنین علاوه بر خانواده ها، دولت نیز باید فلسفه این مفاهیم را در جامعه تبیین کند زیرا اگر ما این مفاهیم را در جامعه و بین تمام اقشار حتی نخبگان و دانشگاهیان تبیین نکنیم دچار آسیب می شویم در حالیکه نگاههای روشنفکرانه و غربزده، این نماد ها را تخریب کرده وجایگاهی برای آن درجامعه قایل نیستند.


* بی توجهی به فرصت گرانقدر محرم
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به علل بی توجهی به فرصت گرانقدر محرم در تقویت هویت دینی اشاره کرده و می افزاید: دو مساله در عدم استفاده از این فرصت ها موثر بوده است. نخست اینکه نمادهایی که می توانسته هویت دینی ما را تشکیل دهد بخشی از آن ها با خرافات عجین شده است به طوری که شاهدیم در مقوله آموزه والای مهدویت نیز مدعیان کاذبی دست به تخریب اعتقادات می زنند. ازاین رو، استاد مطهری دغدغه این مساله را داشته و کتاب حماسه حسینی را تالیف کردند. 
نکته دیگر اینکه، برخی تحریف شناسی های عاشورا به دلیل اینکه روشمند و منطقی وعلمی نیست خود باعث تحریف شده است.
حجة الاسلام مظاهری تاکید می کند: بنا بر اظهار نظرهای جهانی حتی در میان سایر ادیان، تعلق خاطر به امام حسین(ع) نیروی کارآمدی است که می تواند کارگشای همه جانبه باشد. از این رو، چنین ایامی فرصت مناسبی است که بتوان از این نیرو بهره مند شده و جوانان و جامعه را بیشتر به سوی دین فراخواند. زیرا دراین ماه ها می توان جلوه های گوناگونی از جوشیدن عواطف را در جوانان دید باید این مسیر را هدایت کرد. ابتدا قلب ها را باید شست و سپس مفاهیم راستین دین را در آن نهادینه ساخت.


نگاه بخشی به دین 
به رغم اینکه بسیاری از افراد، معتقد به دینداری هستند اما گاه رنگ و بوی ایمان راستین در این افراد، چندان جلوه گر نیست؛ چرا؟ 
حجة الاسلام جهانگیری سهروردی معتقد است: مشکل اینجاست که گاهی اوقات به دین بخشی و مقطع نگاه می کنیم. عزاداری امام حسین(ع) رابرگزار می کنیم اما نماز نمی خوانیم یا نماز می خوانیم اما حق الناس را رعایت نمی کنیم.همین رفتار ها سبب شده که تضادهایی را ببینیم. در حالی که، بخشی از دینداری ما از راه «دین» گسترش پیدا نمی کند بلکه از طریق «تدین» است. 
یعنی بخشی از دین را از رفتارهای مومنان فرا می گیریم. به هر روی بسیاری از ما، دین را به عنوان مجموعه ای نمی بینیم که برای تمام موضوعات زندگی فردی واجتماعی ما حرفی برای گفتن دارد. دیگر اینکه، ما در عرصه فقهی با تاکید بیشتری، دینداری می کنیم اما در عرصه سجایای اخلاقی کم توجه هستیم.چنانکه برخی افراد به جزیی ترین مسایل شرعی و فقهی توجه دارند اما وقتی به مسایل اخلاقی نظیر دروغ و غیبت می رسند به سادگی نادیده گرفته و عبور می کنند. در حالی که زمانی که بدن امام حسین(ع) را دفن می کردند متوجه نشانه هایی بر دوش و کتف ایشان شدند. 
امام سجاد (ع) فرمودند: این اثر کمکهای مستمر حضرت به فقراست. در حالی که در جامعه ما در ایام سوگواری سالار شهیدان نذورات و احسان بسیاری می بینیم که شایسته است. اما اگر این موارد را می توانستیم مدیریت کنیم و بخشی از آن ها را به نیازمندان واقعی می دادیم، و این رویه را در همه سال ادامه می دادیم، این می توانست جامعه ما را به هویت دینی نزدیکتر کند.

انتهاي خبر/ قدس آنلاين / کد خبر: 22857  http://qudsonline.ir/NSite/FullStory/News/?Id=22857&Titr=%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%20%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4